Người chim Alcatraz: Từ án tử thành chuyên gia điểu học

Hơn nửa thế kỷ sau khi ông qua đời, cái tên Robert Stroud vẫn khiến người ta phải khựng lại vài giây. Không phải vì tội ác, mà vì sự lạ lùng của một cuộc đời: một kẻ giết người, một tù nhân bị biệt giam gần trọn kiếp, và cũng là người viết nên những trang sách về bệnh học ở loài chim được giới nghiên cứu ghi nhận.

Người ta gọi ông là “Người chim Alcatraz”. Nhưng điều trớ trêu là biệt danh ấy gắn với quãng thời gian ông bị nhốt trong nhà tù khét tiếng nhất nước Mỹ, nơi ông không được phép nuôi hay nghiên cứu một con chim nào. Chuyện thật, vì vậy, vừa buồn hơn vừa lạ hơn những gì điện ảnh từng kể.

Tuổi thơ bị bẻ gãy từ năm 13 tuổi

Robert lớn lên trong một gia đình đổ vỡ. Cha ông nghiện rượu, ngoại tình và bạo hành, nhiều lần dọa giết cả nhà. Đến năm 13 tuổi, ông bỏ nhà ra đi và bắt đầu vòng xoáy vào tù ra tội. Năm 20 tuổi, ông bị kết tội ngộ sát vì bắn chết một người đàn ông từng đánh đập bạn gái cũ của mình, nhận án 12 năm tù tại Nhà tù McNeil Island.

Trong trại giam, Robert học rất nhanh một điều: chống lại quản giáo thì bị đánh, hoặc chịu hình phạt nặng hơn. Nhưng hiểu quy tắc không có nghĩa là tuân thủ. Khi bị một tù nhân khác tố cáo chuyện ăn cắp thức ăn từ nhà bếp, ông đâm người này vì tội “mách lẻo”, bị tước đặc quyền và cộng thêm sáu tháng vào bản án.

Đọc đến đây, bạn sẽ thấy một điều rất người: tổn thương thời thơ ấu không biến ai thành quái vật, nhưng nó thường dạy người ta phản ứng bằng bạo lực trước khi kịp nghĩ.

Leavenworth 1912 – nơi khắc nghiệt bắt đầu mở cửa

Năm 1912, Robert bị chuyển đến Nhà tù Liên bang Leavenworth, khi đó là nhà tù an ninh tối đa và nổi tiếng khắc nghiệt đến mức tù nhân không được phép giữ bút chì.

Rồi năm 1913, Cục Nhà tù bổ nhiệm một quản giáo mới. Người này muốn biến Leavenworth thành nơi cải tạo thay vì chỉ trừng phạt: mở rộng thư viện, cho ra đời một tờ báo của nhà tù và khuyến khích phạm nhân tiếp tục học. Robert, người chỉ học đến lớp 3 trước khi vào tù, lao vào triết học, khoa học, tôn giáo, rồi học thêm kỹ thuật, toán học và âm nhạc.

Điều đáng suy nghĩ: chỉ vài thay đổi nhỏ trong cách vận hành đã mở ra một quãng đời khác cho một người từng bị xem là hết đường. Nhưng bạo lực trong ông vẫn chưa hề biến mất.

1916 – bản án tử hình và cú rẽ không ai ngờ

Năm 1916, trong một cuộc ẩu đả, Robert đâm chết một quản giáo. Ông bị kết tội giết người cấp độ một và tuyên án tử hình bằng hình thức treo cổ.

Nhưng ông không phải bước lên giá treo cổ. Năm 1920, sau đơn kháng cáo do mẹ ông đệ trình, Tổng thống Woodrow Wilson quyết định giảm án xuống tù chung thân. Kể từ đó, Robert thụ án trong điều kiện biệt giam tại Leavenworth.

Có một sự thật khó chịu ở đây: tri thức không tự động làm con người tử tế hơn. Một người có thể đọc triết học, học nhạc và toán, rồi vẫn giết người. Hiểu điều đó giúp ta bớt ảo tưởng rằng chỉ cần giáo dục là đủ.

Con chim nhỏ đến từ sân tập thể dục

Trong thời gian biệt giam, khi ra sân tập thể dục, Robert tình cờ nhặt được một tổ chim non và mang về chăm sóc. Từ đó, ông tìm đọc mọi cuốn sách về chim trong thư viện nhà tù để học cách nuôi dưỡng, chữa bệnh và thậm chí huấn luyện chúng.

Ông bắt đầu nuôi chim hoàng yến ngay trong buồng giam và bán ra bên ngoài với sự giúp đỡ của mẹ. Đến năm 1927, ông đã có hơn 150 con chim làm tổ trong phòng giam của mình. Ông ghi chép tỉ mỉ mọi kết quả nghiên cứu, được phép nuôi và nghiên cứu nhiều loài chim khác, tập trung vào bệnh tật, quá trình sinh sản và cách chăm sóc chúng.

Từ một buồng giam biệt lập, những điều sau đây lần lượt đến:

• Bài nghiên cứu về bệnh tụ huyết trùng ở chim hoàng yến, đăng trên tạp chí The Roller Canary Journal.
• Quen biết góa phụ Della Mae Jones qua chính bài viết đó, rồi hai người bí mật kết hôn vào năm 1933.
• Hai cuốn sách về điểu học: Diseases of Canaries và Stroud’s Digest on the Diseases of Birds.
• Những đóng góp cho lĩnh vực bệnh học ở chim, nổi bật là phương pháp điều trị nhóm bệnh tụ huyết trùng.

Nếu bạn từng nghĩ hoàn cảnh không quyết định tất cả, đây là một bằng chứng đẹp. Nhưng nó cũng nhắc rằng cơ hội chỉ mở ra khi có người chịu mở cửa — ở đây là thư viện, là vị quản giáo, là người mẹ gửi sách và bán chim giúp con.

17 năm ở Alcatraz và những bản thảo bị khóa

Năm 1942, quản giáo Leavenworth nghi ngờ dụng cụ nuôi và nghiên cứu chim của Robert có thể bị lợi dụng để sản xuất rượu. Ông bị chuyển đến Alcatraz, nhà tù khét tiếng nhất nước Mỹ. Tại đây, ông bị biệt giam suốt 17 năm, không còn được phép nuôi hay nghiên cứu chim, nhưng vẫn tiếp tục viết sách và nghiên cứu.

Trong thời gian ở Alcatraz, ông viết bộ tự truyện 8 tập, cùng cuốn Looking Outward phân tích lịch sử và hoạt động của hệ thống nhà tù liên bang từ góc nhìn người trong cuộc. Cả hai bản thảo đều không được phép xuất bản, vì giới chức nhà tù cho rằng nội dung “tục tĩu” và có xu hướng “tô hồng tội phạm”.

Thật ra, “Người chim Alcatraz” chưa bao giờ nuôi chim ở Alcatraz. Toàn bộ công trình về chim của ông thuộc về Leavenworth. Cái biệt danh nổi tiếng nhất lại gắn với nơi ông bị tước đi đúng thứ đã từng cứu mình.

Bộ phim, cái chết và hành trình dài của những trang bản thảo

Năm 1962, Robert đệ đơn kiện để giành quyền xuất bản các bản thảo. Ông qua đời tại bệnh viện trước khi tòa án đưa ra phán quyết. Dẫu vậy, ông vẫn kịp chứng kiến bộ phim Birdman of Alcatraz ra mắt cùng năm, với Burt Lancaster trong vai chính — tác phẩm đưa hình ảnh ông nổi tiếng khắp nước Mỹ chỉ ít lâu trước khi ông mất vào tháng 11/1963 ở tuổi 73.

Sau cái chết của ông, luật sư kiêm người quản lý di sản Dudley Martin được trao toàn bộ bản thảo chưa xuất bản. Suốt nhiều thập kỷ, cho đến khi qua đời vào năm 2020, Martin nỗ lực tìm nhà xuất bản nhưng liên tục bị từ chối. Mãi đến năm 2013, cuốn Looking Outward mới chính thức được phát hành. Hiện nay, các bản thảo của Robert vẫn được lưu giữ tại Cơ quan Lưu trữ bang Missouri.

Một đời người, hai lần bị hệ thống đóng cửa: một lần bằng song sắt, một lần bằng những lá thư từ chối. Nhưng cuối cùng, chữ nghĩa vẫn tìm được đường ra.

Vài điều mình vẫn nghĩ mãi sau khi đọc xong

1. Môi trường có sức mạnh lớn hơn ta tưởng. Cùng một con người, khi nhà tù chỉ biết trừng phạt thì ông là tù nhân bạo lực; khi thư viện mở ra, ông thành người nghiên cứu.
2. Giáo dục không thay thế được sự chữa lành. Robert học rất nhiều nhưng vẫn giết người. Tri thức và tổn thương có thể cùng tồn tại trong một con người.
3. Con người không chỉ là bản án của mình. Ông là kẻ sát nhân, và cũng là người viết sách chuyên môn. Cả hai điều đó đều thật.
4. Chuộc lỗi không xóa được hậu quả. Những đóng góp sau này không thể bù cho mạng sống đã mất, và điều đó cần được nói thẳng.

Mình không kể câu chuyện này để biện minh cho ai. Mình kể vì nó buộc ta phải giữ hai ý nghĩ trái ngược trong cùng một đầu: vừa không tha thứ cho tội ác, vừa thừa nhận rằng trong mỗi con người đều có phần có thể trở nên tốt hơn — nếu đúng lúc có ai đó mở một cánh cửa.

Còn bạn, bạn nghĩ gì? Nếu Leavenworth năm 1913 không có vị quản giáo chịu đổi cách làm, liệu Robert Stroud có bao giờ trở thành “Người chim”, hay chỉ là một cái tên khác trong danh sách tử tù? Và nếu một người từng gây ra cái chết, những đóng góp sau đó nên được nhìn nhận thế nào cho công bằng? Hãy để lại bình luận của bạn — mình rất muốn đọc góc nhìn khác với mình.

Nếu thấy câu chuyện này đáng suy ngẫm, bạn có thể chia sẻ nó cho một người đang cần tin rằng con người vẫn có thể thay đổi. Đôi khi chỉ một cuốn sách, một tổ chim nhỏ, hay một người chịu lắng nghe cũng đủ để bắt đầu.